Nhớ Anh – “Nhà Khảo cổ học Tiền sử Nam Bộ” Phạm Quang Sơn (1948-2013)

“Cuộc đời mình đã mấy bận chia tay
Bạn bè – người thân, người sơ, đồng đội…
Nhưng có lần nào thấy tội như Hôm Nay
Và có lần nào nhiều NHỚ như Hôm Nay?”



NHỚ ANH - “NHÀ KHẢO CỔ HỌC TIỀN SỬ NAM BỘ”
PHẠM QUANG SƠN (1948-2013)



PGS.TS Phạm Đức Mạnh
Trường Đại học KHXH&NV-ĐHQG-HCM



“Cuộc đời mình đã mấy bận chia tay
Bạn bè – người thân, người sơ, đồng đội…
Nhưng có lần nào thấy tội như Hôm Nay
Và có lần nào nhiều NHỚ như Hôm Nay?”

      Tối 20/8/2013, tôi nhận điện thoại từ học trò Đồng Nai: “Thầy ơi, Thầy Sơn té xe máy khi đang đi khảo cổ cùng Thầy Long và đồng nghiệp Bảo tàng trong rừng cao su Cẩm Mỹ … đang cấp cứu ở bệnh viện Biên Hòa, có thể sẽ chuyển gấp về bệnh viện Chợ Rẫy”. Tôi gọi liền cho TS Nguyễn Văn Long. Anh Ba Long nói: “Sơn bị nặng lắm, Mạnh báo Trần Quý Thịnh và Lê Hải Đăng ở Hà Nội hủy vé máy bay ra Hội nghị thông báo Khảo cổ học 2013 của Sơn đi”… Thế mà Anh đi thật rồi! Anh đã hủy đi không chỉ vé máy bay mà Thịnh & Đăng đã đặt sẵn, hủy cả kế hoạch cùng TS Trần Quý Thịnh đi khảo cổ Trường Sa năm sau, hủy cả lời hẹn với “Ông bạn nối khố” PGS.TS Nguyễn Khắc Sử đi đào Con Moong và Tràng An với các đồng nghiệp Nga VladimirVostok mà Anh vừa hẹn ước sau bữa nhậu ở Nha Trang-Vũng Tàu, hủy biết bao cuộc hội ngộ tương lai gần với bằng hữu Đồng Nai, Bình Phước, Tây Ninh, Long An, Đồng Tháp, An Giang, Khánh Hòa, Hà Nội…, với cả các bạn Nga ở Viện Lịch sử văn hóa vật chất-Viện Hàn lâm khoa học Liên bang Nga (V.A.Aleksin, S.S. Minhiaev, S.N. Miraviov, A.E.Matiukhin, N.K.Anhisiutkin…) vừa mới chia tay nhau sau vài mùa điền dã thực thi chương trình nghiên cứu do chính tay Anh thiết kế sau Euro-Việt ở Saint-Petersburg: “Quá trình hình thành các nền Văn minh sớm ở Nam Bộ qua tư liệu khảo cổ học, kinh nghiệm nghiên cứu khảo cổ học Trung Á và văn hóa Kushan ở Nga”…

     Với riêng tôi, và với cả Anh “Long Râu” đang đứng bên tôi lúc nghe ĐIẾU VĂN tiễn biệt Anh tại Nhà Tang lễ Lê Quý Đôn (Quận I-HCM) ngày 25/8/2013, chúng tôi vĩnh viễn mất rồi tiếng cười hào sảng của “Sơn Xoăn” định kỳ “Gặp gỡ cuối tuần” suốt cả thập kỷ qua…

      “… Đồng chí Phạm Quang Sơn (29/8/1948 – 22/8/2013) sinh ra tại Sài Gòn trong một gia đình có truyền thống cách mạng, giàu lòng yêu nước và có nhiều cống hiến vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Tuổi thơ đồng chí từng cùng Ba Má trải qua Chiến khu Miền Tây Nam Bộ, rồi mới 6 tuổi tập kết ra Bắc và những tháng năm lớn dần khi tốt nghiệp Cử nhân chuyên ngành Khảo cổ học ở Đại học Tổng hợp Varonhes Liên Xô (1967-1973) về, trở thành Nghiên cứu viên của Viện Đông Nam Á (từ 9/1973 đến 4/1975), Viện KHXH tại Tp.HCM (từ 30/4/1975 đến 6/2009), Nghiên cứu sinh Viện HLKH Liên bang Nga tại Saint-Petersburg (12/1991-8/2003) – những môi trường tôi luyện tính cánh của riêng ông – một nhà khảo cổ học chuyên nghiệp cần mẫn, một người bạn trung hậu, chí khí, nghĩa tình, một đảng viên ưu tú với nhiều trọng trách (Bí thư Ban chấp hành Đảng bộ lưu học sinh Việt Nam tại St Peterburg, Liên Bang Nga (12/1991-8/2003), Bí thư Chi bộ Đảng Sử - Khảo cổ, Ủy viên Ban chấp hành Đảng bộ Viện Khoa học Xã hội Vùng Nam Bộ (10/2005-6/2009) và Bí thư Chi bộ Khu phố 1 Phường 13 Quận 3 (2010-2013) và nhiều vinh dự (Kỷ niệm chương “Vì sự nghiệp công tác Đảng ngoài nước”, Huy hiệu “30 năm tuổi Đảng”) ghi nhận trọn đời cống hiến không mệt mỏi cho Đảng và Tổ quốc Việt Nam.

     Đồng chí Phạm Quang Sơn còn là một người thầy vô cùng tâm huyết. Một chữ cũng là thầy, nửa chữ cũng là thầy. Những lớp học trò đông đúc đang khóc bên linh cữu và gọi đồng chí bằng “Thầy”: nam có, nữ có, bé có, lớn có, trẻ có và già cũng có! Những kiến thức, kinh nghiệm của thầy đã được các tầng lớp học trò tâm đắc và học hỏi, thầy chỉ bảo từng nhát cuốc, cách đóng cọc căng dây, cách chỉnh lý hiện vật và xây dựng thống kê, vẽ bản đồ và sơ đồ, dập hoa văn gốm, kiến thiết công trình từ “thông báo Khảo cổ học” thường niên và bài “tạp chí Khảo cổ học” cho đến cả các tập đại thành như luận văn Thạc sĩ và luận án Tiến sĩ chuyên ngành .v.v… Thầy chỉ từng con số, chỉ bảo từng dặm đường, chỉ bảo cả những kinh nghiệm cuộc sống. Học trò xem thầy thật gần gũi như chú, như bác, như cha, như ông… Như lời một cháu đã viết về đồng chí: “Tóc bạc muối tiêu, ánh mắt cười đôn hậu; nét mặt hiền từ, dáng cao gầy…in đậm trong kí ức; ríu rít bên ông, tiếng cười trẻ thơ…văng vẳng vọng; giờ lặng lẽ một mình nơi xa ấy, nỗi tiếc thương một người cậu…đã dần xa”.

     Đồng chí Phạm Quang Sơn sau thời gian điều trị chấn thương do tai nạn trên đường đi công tác khảo cổ trong các cánh rừng cao su bạt ngàn Đông Nam Bộ trở về, mặc dù đã được tập thể y bác sỹ và gia đình tận tình chăm sóc cứu chữa, đồng chí đã trút hơi thở cuối cùng vào lúc 16 giờ 45 phút ngày 22/8/2013 ( tức ngày 16 tháng 7 năm Quý Tỵ) tại bệnh viện Chợ Rẫy TPHCM, hưởng thọ 65 tuổi. Đồng chí Phạm Quang Sơn kính mến của chúng ta không còn nữa, gia đình mất đi một người thân; Đảng và Nhà nước mất đi một cán bộ khoa học có đức có tài; khu phố 1 phường 13 quận 3 mất đi một người hàng xóm thân quen, sống giản dị, nghĩa tình; bạn bè, đồng nghiệp mất đi một người bạn trung hậu và lạc quan; vợ con và các cháu mất đi một người chồng, người cha, người ông kính mến đầy yêu thương, trách nhiệm và thủy chung, học trò mất đi một người thầy đức độ.

     Đồng chí Phạm Quang Sơn kính mến! Suốt cuộc đời mình, đồng chí đã đem hết tâm huyết của mình để làm tròn trách nhiệm của người đảng viên, người cán bộ, người thầy, người chồng, người cha, người ông kính yêu trong gia đình và người công dân có ích cho xã hội… Xin đồng chí hãy yên lòng an giấc, trong giờ phút thiêng liêng này chúng tôi nguyện tiếp tục sống, học tập theo gương đồng chí về tinh thần tận tụy, cống hiến cho mục tiêu, lý tưởng của Đảng mà suốt đời đồng chí đã hiến dâng…” (ĐIẾU VĂN của Ban Chấp hành Đảng Bộ P13,Q3-HCM).

     …Những lời vị Chủ tế cứ dắt tôi đi theo Anh về hết chặng đường 1/4 thế kỷ điền dã gian truân khắp miền Nam đất nước, từ đôi bờ sông Trà Khúc và các hố đào dọc bờ biển Hòn Đỏ, Mỹ Tường, Bàu Hòe (Ninh Thuận), qua Đồng Nai, Bình Dương, Bình Phước, Tây Ninh, Long An, đến Đồng Tháp và tận cùng Thoại Sơn (An Giang) hay Bình San (Hà Tiên)...

     Thuở đó, là đàn em trong nghề, tôi rất cảm phục những “ý tưởng sáng giá” của Phạm Quang Sơn từ thuở ban đầu “Phát hiện di tích Bình Lộc (Đồng Nai)” cuối 1975, rồi cùng PGS.TS Hoàng Xuân Chinh và PGS.TS Nguyễn Khắc Sử đào “Địa điểm Hậu kỳ Đá mới Cầu Sắt (Đồng Nai)” và tiếp tục: “Điều tra và đào thám sát các địa điểm khảo cổ học dọc sông Đồng Nai”, “Điều tra di chỉ ND11 ở Khu kinh tế mới Lê Minh Xuân (Tp. Hồ Chí Minh)”, “Điều tra khảo cổ học Tp. Biên Hòa”, “Điều tra khảo cổ học ở huyện Đức Huệ - Long An”, “Điều tra và đào thám sát các di tích Dinh Ông và Cao Sơn Tự ở Tây Ninh” ; rồi các cuộc đào lâu niên “Khai quật các di tích Phước Thạnh và Bà Đao (Tây Ninh)”; “Khai quật các địa điểm Rạch Núi và An Sơn (Long An)”, “Khai quật Bưng Bạc (Bà Rịa-Vũng Tàu)”; “Khai quật các di chỉ Suối Linh, Gò Me, Hưng Thịnh và mộ Cự thạch Hàng Gòn (Đồng Nai)” và không ngưng nghỉ “Điều tra thám sát di tích khảo cổ học ở Bình Phước”, “Điều tra thực trạng hệ thống di tích khảo cổ học phục vụ quy hoạch xây dựng đô thị biển Cần Giờ-Tp.HCM” .v.v… Cứ thế, Anh phát triển ý tưởng vể “Bản sắc độc đáo của văn hóa Tiền sử Nam Bộ” trong các chuyên khảo của riêng mình để: “Bước đầu tìm hiểu văn hóa Hậu kỳ Đá mới – sơ kỳ Đồng ở lưu vực sông Đồng Nai”, “Một số đặc trưng văn hóa Đá mới ở Nam Bộ”, “Những nhận thức mới qua đợt khai quật An Sơn lần thứ 3-2004”; “Văn hóa khảo cổ thời đại Kim khí vùng ngập mặn Đồng Nai” .v.v… Rồi “Bản tổng kết các yếu tố Đá mới Nam Bộ” được Anh hoàn thiện trong luận án Tiến sĩ của mình dưới sự hướng dẫn trực tiếp của GSTSKH Viện sĩ Thông tấn Viện HLKH Turmekistan V.M.Masson đương thời là Viện Trưởng Viện Lịch sử Văn hóa Vật chất thuộc Viện HLKH Nga tại Saint-Petersburg – một trong hai nhà bác học danh tiếng nhất của Viện này cùng với GS TSKH P.I.Boriscovsky (1911-1991) là “Người có công với Khảo cổ học Việt Nam” (Hà Văn Tấn, 1992).

      Mặc dù Anh còn bỏ nhiều trí lực nghiên cứu “Khảo cổ học Lịch sử miền Nam” như phát hiện và khai quật “Di tích khảo cổ học Đại Làng ở Bảo Lộc (Lâm Đồng)”, nghiên cứu đầu tiên về “Che ép mía bằng đá ở Hà Tiên (Kiên Giang)” và về “Quần thể di tích khảo cổ học Cát Tiên”, khai quật “Hai mộ hợp chất ở Cù lao Tân Vạn (Tp. Biên Hòa-tỉnh Đồng Nai)”, hoặc hệ thống toàn bộ di sản văn hóa thuộc truyền thống văn hóa Cổ sử Óc Eo – hậu Óc Eo trên đất Tây Ninh (1990-2012) và đang cùng sinh viên chuyên ngành khảo cổ năm III và năm IV khai quật Gò Tháp (Đồng Tháp) năm 2012-2013 .v.v…, cá nhân tôi vẫn muốn gọi Anh là một “Nhà Khảo cổ học Tiền sử Nam Bộ” đích thực, vẫn muốn ghi ân PHẠM QUANG SƠN lớn nhất trong sự nghiệp khám phá và nghiên cứu chuyên sâu về “Khảo cổ Đồng Nai thời Tiền sử” – mảnh đất đỏ bazan phong hóa từng ghi dấu cuộc khai quật đầu tiên của “Khảo cổ học Miền Nam sau Chiến thắng” (Phạm Huy Thông, 1976) mà Anh thực thi cùng PGS Hoàng Xuân Chinh và PGS.TS Nguyễn Khắc Sử từ 37 năm về trước (1976) và tiếp tục không ngưng nghỉ hàng trăm đợt điền dã lớn nhỏ sau đó đến tận hôm nay Anh ngã xuống chính “Trên mảnh đất này”…

     Chia tay Anh Phạm Quang Sơn trong nước mắt gia quyến, bạn bè và đám học trò từng theo Chú Sơn qua 2 mùa điền dã khai quật Hưng Thịnh (Đồng Nai) 2012 và Gò Tháp (Đồng Tháp) 2013, không hiểu sao tôi cứ liên tưởng đến Di thư cuối cùng của Anh Trịnh Cao Tưởng: “TÔI YÊU TẤT CẢ MỌI NGƯỜI” (Trịnh Cao Tưởng, 2007) và chợt thấy Phạm Quang Sơn cũng thế – Hào hiệp trong tình bằng hữu, thủy chung với gia đình, nhân ái với nhân dân, nghiêm khắc nhưng tràn đầy thương yêu với các thế hệ học trò, trung hậu trong ánh mắt và nụ cười… Dù không còn kịp trăng trối như Anh Tưởng, nhưng chúng tôi đều biết điều cuối cùng nếu được chắc chắn Anh sẽ nói: “SƠN YÊU TẤT CẢ MỌI NGƯỜI”.

     Và tất cả chúng tôi cũng rất yêu Anh – như đôi dòng bè bạn mà tôi vừa đọc trong Sổ tang hôm nay:

“Thảng thốt buồn thương Quang Sơn ơi!
Rảo bước nhẹ tênh Anh đi rồi
Đắng đau lòng nặng… Quang Sơn hỡi!
Xót xa vĩnh biệt dạ bùi ngùi
Trọn tình Anh sống đẹp nghĩa người
Say mê khảo cổ góp đời vui
Núi sáng rừng xanh còn mãi dọi
Lung linh Anh chín suối mỉm cười”

(PV báo “Sài Gòn Giải Phóng” Thư Nam khóc tiễn Anh – Sổ tang lễ Truy điệu nhà khảo cổ học Phạm Quang Sơn, Tp.HCM, 22-25/8/2013)



TÀI LIỆU DẪN

Bảo tàng Đồng Nai, 2006. Văn hóa khảo cổ thời đại Kim khí vùng đất ngập mặn ở Đồng Nai, Nxb Đồng Nai.

Bùi Chí Hoàng – Phạm Quang Sơn – Phạm Đức Mạnh, 1997a. Di tích khảo cổ học Suối Linh (Vĩnh Cửu – Đồng Nai) – MSVDKCHOMNVN:58-120; 1997b. Khai quật lần I di tích Bưng Bạc (Bà Rịa – Vũng Tàu) – MSVDKCHOMNVN:176-204.

Hà Văn Tấn, 1992. Tưởng nhớ GS P.I.Boriscovsky (1911-1991) người có công với Khảo cổ học Việt Nam – KCH, số 1:71-73.

Hoàng Xuân Chinh – Nguyễn Khắc Sử - Phạm Quang Sơn, 1977. Khai quật địa điểm Hậu kỳ Đá mới Cầu Sắt (Đồng Nai) – NPHMVKCH 1977:82.

Lê Xuân Diệm – Phạm Quang Sơn – Bùi Chí Hoàng – CTV, 1991. Khảo cổ Đồng Nai thời Tiền sử, Nxb Đồng Nai.

Nguyễn Thị Hậu – Phạm Quang Sơn – Nguyễn Thị Hoài Hương, 2008. Nhìn lại hệ thống di tích Khảo cổ học huyện Cần Giờ qua 2 đợt khảo sát – NPHMVKCH 2008:171-173;

Nguyễn Thị Hậu – Phạm Quang Sơn – Nguyễn Thị Hoài Hương - CTV, 2011. Điều tra thực trạng hệ thống di tích khảo cổ học phục vụ quy hoạch xây dựng đô thị biển Cần Giờ-Tp. Hồ Chí Minh – NPHMVKCH 2011:257-258.

Nguyễn Thị Hoài Hương – Phạm Quang Sơn, 2011. Hai ngôi mộ hợp chất ở Cù lao Tân Vạn (Tp. Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai) – MSVDKCHOMNVN:482-503.

Nguyễn Văn Long – Phạm Quang Sơn – Nguyễn Thị Minh Trinh – Bá Trung Toàn, 2011. Khai quật di tích khảo cổ học Bà Đao (Tây Ninh) – NPHMVKCH 2011:752-756.

Phạm Huy Thông, 1976. Khảo cổ học miền Nam sau Chiến thắng – KCH, số 18:5-8.

Phạm Quang Sơn, 1976a. Phát hiện di tích Bình Lộc (Đồng Nai) – NPHMVKCH 1976:127; 1976b. Che ép mía bằng đá ở Hà Tiên (Kiên Giang) – NPHMVKCH 1976:369; 1977a. Điều tra và đào thám sát các địa điểm khảo cổ học dọc sông Đồng Nai – NPHMVKCH 1977:76; 1977b. Bước đầu tìm hiểu các giai đoạn thuộc thời đại Đá mới và Đồng ở lưu vực sông Đồng Nai – NPHMVKCH 1977:95; 1978a. Bước đầu tìm hiểu sự phát triển văn hóa hậu kỳ Đá mới – sơ kỳ Đồng ở lưu vực sông Đồng Nai – KCH, số 1:35-40; 1978b. Khai quật địa điểm Rạch Núi (Long An) – NPHMVKCH 1978:241; 1978c. Khai quật khảo cổ học di tích Rạch Núi (Cần Giuộc-Long An) – Những phát hiện khảo cổ học ở miền Nam năm 1978:97-130; 1984. Một số đặc trưng văn hóa Đá mới ở Nam Bộ - Văn hóa Óc Eo và các văn hóa cổ ở đồng bằng Cửu Long, Long Xuyên:99-105; 1989. Điều tra, đào thám sát các di tích Dinh Ông và Cao Sơn Tự (Tây Ninh) – NPHMVKCH 1989:182; 2006a. Quần thể di tích Khảo cổ học Cát Tiên – Bảo tàng Đồng Nai-Thông tin khoa học, 11/2006:24-27; 2006b. Điều tra, đào thám sát di tích Mộ Cự thạch hàng Gòn năm 2006 – Bảo tàng Đồng Nai-Thông tin khoa học, 11/2006:43-47; 2007. Mộ Cự thạch Hàng Gòn-Những phát hiện mới – NPHMVKCH 2007:157-162; 2008a. Đồ gốm di tích Gò Me-Tp. Biên Hòa đợt khai quật năm 2007 – NPHMVKCH 2008:281-283; 2008b. Những nhận thức mới qua đợt khai quật An Sơn lần thứ 3 năm 2004 – MSVDKCHOMNVN:51-64; 2008c. Khai quật di chỉ Gò Me – MSVDKCHOMNVN:137-176; 2011. Một sưu tập công cụ đá đáng chú ý – Bảo tàng Đồng Nai-Thông tin khoa học, 11/2011:70-72.

Phạm Quang Sơn – Bùi Chí Hoàng, 1985. Di tích khảo cổ học Đại Làng ở Bảo Lộc (Lâm Đồng) – KCH, số 3:57-65.

Phạm Quang Sơn – Lê Công Tâm, 1986. Khai quật di chỉ Suối Linh (Đồng Nai) – NPHMVKCH 1986:218.

Phạm Quang Sơn – Nguyễn Duy Tỳ - Nguyễn Hữu Quyết, 1983. Khai quật di tích Đại Làng (Lâm Đồng) – NPHMVKCH 1983:276.

Phạm Quang Sơn – Nguyễn Đình Chiến, 1991. Khai quật di tích Phước Thạnh (Tây Ninh) – NPHMVKCH 1991:176.

Phạm Quang Sơn – Nguyễn Thị Hoài Hương, 2009a. Một số di tích khảo cổ học ở Đông Nam Bộ khảo sát năm 2008 – NPHMVKCH 2009:16-18; 2009b. Điều tra, thám sát các di tích khảo cổ học ở Bình Phước – NPHMVKCH 2009:155-159.

Phạm Quang Sơn – Nguyễn Thị Tuyết Trinh, 2007. Điều tra khảo cổ học Tp. Biên Hòa (Đồng Nai) – NPHMVKCH 2007:655-657.

Phạm Quang Sơn – Nguyễn Văn Nhậm, 1990. Điều tra khảo cổ học ở Tây Ninh – NPHMVKCH 1990:216.

Phạm Quang Sơn – Phạm Đức Mạnh, 1979a. Khai quật di tích Mỹ Tường (Thuận Hải) – NPHMVKCH 1979:142; 1979b. Điều tra Bàu Hòe (Thuận Hải) – NPHMVKCH 1979:148.

Phạm Quang Sơn – Phạm Đức Mạnh - CTV, 1984. Những phát hiện khảo cổ học mới ở Đồng Nai trong những năm 1983-1984 – NPHMVKCH 1984:120-128.

Phạm Quang Sơn – Phạm Hùng, 1979. Điều tra khảo cổ học ở huyện Đức Huệ (Long An) – NPHMVKCH 1979:66.

Phạm Quang Sơn – Trịnh Dương – Đào Linh Côn, 1977. Điều tra di chỉ ND11 ở Khu kinh tế mới Lê Minh Xuân (Tp. Hồ Chí Minh) – NPHMVKCH 1977:92.

Trịnh Cao Tưởng, 2007. Một chặng đường tìm về Quá khứ, KHXH, Hà Nội.

CHỮ VIẾT TẮT

KCH: Khảo cổ học (Tạp chí Viện Khảo cổ học, Hà Nội).

MSVDKCHOMNVN: Một số vấn đề Khảo cổ học ở miền Nam Việt Nam, Nxb KHXH, Hà Nội.

NPHMVKCH: Những phát hiện mới về Khảo cổ học (Viện Khảo cổ học, Hà Nội).


Góp ý
Họ và tên: *  
Email: *  
Tiêu đề: *  
Mã xác nhận:
 
 
RadEditor - HTML WYSIWYG Editor. MS Word-like content editing experience thanks to a rich set of formatting tools, dropdowns, dialogs, system modules and built-in spell-check.
RadEditor's components - toolbar, content area, modes and modules
   
Toolbar's wrapper  
Content area wrapper
RadEditor's bottom area: Design, Html and Preview modes, Statistics module and resize handle.
It contains RadEditor's Modes/views (HTML, Design and Preview), Statistics and Resizer
Editor Mode buttonsStatistics moduleEditor resizer
 
 
RadEditor's Modules - special tools used to provide extra information such as Tag Inspector, Real Time HTML Viewer, Tag Properties and other.